Your Maestro today: Bach

“Zonder mijn ochtendkoffie ben ik net een opgedroogd stuk gebraden geit.” – Johann Sebastian Bach.

Je zou het bijna niet geloven, maar deze quote komt écht uit een stuk van Johann Sebastian Bach. Was koffie het geheim van ‘s werelds meest invloedrijke componist? Eerst even bakkie pleur ‘s ochtends om op gang te komen bij het componeren? Aan de koffie alleen heeft het natuurlijk niet gelegen. Wat wel zeker is, is dat koffie en Bach een wonderlijke combinatie was.

Muzikaal Koffiehuis

De lekkerste koffie drink je buiten de deur, toch? Dat moet Bach ook gedacht hebben. Kaffeehaus Zimmermann in Leipzig was dan ook de plek waar veel van zijn niet-kerkelijke cantates als eerste werden opgevoerd. In de tijd van Bach was dit een van de best aangeschreven koffiehuizen en een belangrijke ontmoetingsplek voor musici. Bovendien was het een populaire setting voor concerten van het Collegium Musicum van de componist Georg Phillip Telemann. Dit studentenensemble was hoog aangeschreven en stond vanaf 1729 tien jaar onder leiding van Bach zelf. In deze periode werd veel zijn werk opgevoerd in dit beroemde koffiehuis. Bij concerten in Kaffeehaus Zimmermann waren overigens ook vrouwen welkom, in tegenstelling tot veel andere koffiehuizen in die tijd. De toegang was zelf gratis!

Ode aan de koffie

Verslaafd aan koffie? Dan is de Koffiecantate van Bach je vast op het lijf geschreven. Dit is een van zijn weinige frivole cantates, die vooral bekend staan om hun ernstige, veelal religieuze muziek. ‘Sweigt stille, plaudert nicht’, zoals het stuk eigenlijk heet, vertelt het verhaal van Herr Schlendrian en zijn dochter Lieschen. Lieschen is verslaafd aan koffie, maar belooft het nooit meer te zullen drinken als haar vader een goede man voor haar vindt. Helaas breekt ze deze huwelijksbelofte… Context van het verhaal is dat het ‘zwarte goud’ in die tijd als gevaarlijk werd beschouwd. Ironisch genoeg vond de première uiteraard plaats in – jawel – Kaffeehaus Zimmermann.

Clichés en speculatie?

Uit het bovenstaande kunnen we opmaken dat Bach zijn liefde voor koffie niet onder stoelen of banken stak. Maar wat weten we eigenlijk nog meer van het dagelijks leven van deze virtuoos? Het antwoord daarop is simpel: vrij weinig. Dat biedt daardoor ruimte voor mythes en speculatie. Zo wordt de componist nogal eens afgeschilderd als een zelfverzekerde en welvarende man met een opvliegend karakter. Soms zelfs als een lastpak.

Toch wijzen andere biografen juist op zijn geduld en onuitputtelijke liefde voor de muziek. Zijn eisenpakket was daardoor soms hoog en conflicten hiervan het gevolg. Bovendien ging het hem zeker niet altijd voor de wind. Zelf kwam hij uit een echt muzikantengeslacht, maar was vanaf negenjarige leeftijd al wees. En ook op latere leeftijd was het hard werken om de twintig kinderen die hij op de wereld zette te onderhouden. Bovendien werd Bach tijdens zijn leven gewaardeerd, maar zeker niet altijd gezien als de grootste componist van zijn tijd.

De mythe die Bach heet

Hoewel de stapel biografieën gestaag groeit en we daardoor steeds meer te weten komen over Bach, blijven veel vragen onbeantwoord. Hoe kreeg hij het bijvoorbeeld voor elkaar om zo veel muziek te componeren? Wat was zijn geheim? Het zal lang duren voor alle puzzelstukjes bij elkaar gelegd zijn en we zijn succes kunnen verklaren. Tot die tijd speculeren wij dus nog even door over zijn liefde voor koffie…