Wie is de mol? De grootste saboteurs in de klassieke muziekgeschiedenis

Vrijstellingen, de pot en verdachte mollenstreken. De komende weken is Nederland volledig in de ban van het grootste puzzelspel van het jaar. Van verborgen aanwijzingen tot cryptische omschrijvingen in iedere aflevering: Wie is de mol? trekt niet alleen miljoenen kijkers, maar houdt een grote online community dagelijks bezig. Om te laten zien dat sabotage van alle tijden is, hebben wij de grootste ‘mollenstreken’ in de klassieke muziek verzameld. Wie verdenk jij?

Mozart – mollen vanaf de zijlijn

Bij mollen denk je natuurlijk direct aan sabotage. Hoewel misschien wat onverwacht, is het niemand minder dan Wolfgang Amadeus Mozart die zich hier ook ‘schuldig’ aan heeft gemaakt. Als pupil van Joseph Hayden kon het eigenlijk ook niet anders dan dat Mozart zelf ook een grappenmaker zou worden. Zo zijn er brieven van Mozart aan zijn vrouw teruggevonden, waarin hij opbiecht de opvoering van Die Zauberflöte te hebben gesaboteerd. Toen de beroemde librettist en acteur Emanuel Schikaneder in het Freihaus Theater Ein Mädchen oder Weibchen uit Die Zauberflöte inzette, speelde Mozart achter de coulissen expres telkens de verkeerde noten op het klokkenspel. Of hij liet het spel stil vallen, zodat Schikander volledig voor gek stond. Tot waanzin gedreven siste de geïrriteerde toneelspeler naar Mozart om zich gedeisd te houden. Van je medespelers moet je het hebben, zullen we maar zeggen…

Händelen met herrie

Andersom zijn ook componisten zelf het mikpunt van sabotage geweest. De ongelukkige George Friedrich Händel is daar een goed voorbeeld van. Collega’s die schijnbaar het beste met hem voorhadden, draaiden de componist zonder blikken of blozen een loer. Vanwege zijn gevoelige gehoor, had Händel namelijk een grote hekel aan het stemmen van orkesten. De muzikanten werden dan ook verzocht om ruim voor zijn aankomst in de concerthal hun instrumenten op orde te hebben. De uitgelezen kans voor een joker om, voorafgaand aan een van zijn concerten, stiekem de instrumenten te ontstemmen. Toen Händel zijn orkest dirigeerde om met het eerste stuk te beginnen, was het geluid niet om aan te horen. Uit pure woede, zo gaat de legende, trok de componist zijn pruik van zijn hoofd en scheurde deze aan flarden. Rood scherm en exit voor deze grappenmaker.

Zo blind als een mol

Wellicht het beste voorbeeld van tunnelvisie vond plaats in de achttiende eeuw. Bach en Händel waren zo verblind door de mooie praatjes van oplichter John Taylor dat deze hen letterlijk beroofde van hun zicht. De zelfbenoemde oogarts Taylor was hét prototype kwakzalver. Met veel bravoure trok hij met zijn karavaan door Europa, van stad naar stad, om mensen te overtuigen zich door hem te laten behandelen. Met shows, mooie verhalen en zijn flamboyante verschijning beweerde hij voor grote menigten zijn patiënten te kunnen behandelen aan staar en andere oogkwalen. Slim genoeg was Taylor vaak alweer de stad uit voordat zijn slachtoffers het verband van hun ogen konden halen.

Je zou je kunnen afvragen wie voor zulke mooie woorden valt? In het geval van Taylor waren het er meer dan je denkt. Niet alleen werd hij aangewezen als koninklijke oogarts van koning George II, maar ook de grote componisten als Bach en Händel vertrouwden volledig op Taylor. Bach leed aan een oogziekte, waardoor zijn gezichtsvermogen steeds verder achteruit ging. Hij liet zich twee keer door Taylor opereren. Het resultaat? Niet alleen maakte Taylor de arme componist volledig blind, waarschijnlijk overleed Bach een paar maanden later aan de gevolgen van een uiterst pijnlijke post-operatieve infectie. Händel overleefde de operatie wel, maar raakte ook volledig blind aan beide ogen.

Richard Wagner: trust nobody

Dat je niet alleen in het spel, maar ook in de liefde niet iedereen kunt vertrouwen, weet Hans von Bülow maar al te goed. In 1862 viel de Duitse componist Richad Wagner als een blok voor Cosima, de vrouw van zijn vriend en mede-componist Hans von Bülow. Bülow was een grote bewonderaar van het werk van Wagner en de twee zochten elkaar door de jaren heen dan ook geregeld op. Tijdens deze samenkomsten groeide echter ook de verborgen liefde tussen Wagner en Cosima steeds een stukje verder.

Toen Wagner een jaar later in Berlijn moest zijn – de woonplaats van Bülow – gebeurde het: de twee verklaarden de liefde aan elkaar tijdens een koetsrit door de stad. Wagner en Cosima bleven elkaar daarna zien, waarbij het verhaal gaat dat de arme Bülow hen zelfs een keer in zijn slaapkamer zou hebben betrapt. Maar de goedgelovige Bülow zou blind zijn geweest voor alle hints naar dit bedrog. Zeven jaar en drie buitenechtelijke kinderen verder, zou Cosima dan toch van haar man scheiden om met Wagner te kunnen trouwen. Het bondje tussen Bülow en Wagner was direct klaar: hoeveel Bülow de muziek van zijn grote voorbeeld ook bewonderde, de twee componisten zouden elkaar niet meer spreken.

Zo zie je maar: mollen en saboteren was ook de grootste componisten niet vreemd. Niets is wat het lijkt.