Tussen kwast en strijkstok

‘Kleur kan aangeleerd worden als muziek’. 

De Franse kunsttheoreticus Charles Blanc schreef het al in 1876: kleur en muziek hebben meer met elkaar te maken dan je denkt. Een uitspraak die onder andere van invloed was op de schilder Vincent van Gogh: hij nam pianolessen om kleurtonen beter te begrijpen. Een van zijn bekendste werken – ‘Zonnebloemen’ – omschreef hij zelfs als een ‘symfonie in blauw en geel’. Verwonderlijk is het eigenlijk niet dat hij in muzikale termen over zijn kunst sprak. Kijkend naar de relatie tussen klassieke muziek en schilderkunst, ontdekken we dat er meer is tussen kwast en strijkstok…

Van Gogh was zeker niet de enige die de link tussen muziek en kunst probeerde te leggen. Zijn tijdgenoten wilden eveneens minder nadruk  leggen op het afgebeelde voorwerp, landschap of model. In plaats daarvan moest de focus verschuiven naar het kleur- en lijnenspel om de kijker daarmee te raken. Muziek was daarbij het grote voorbeeld: zonder gebruik te maken van woorden of beelden riepen muziekstukken volgens hen direct emoties op. Dit inspireerde schilders als Van Gogh om met hun kunst iets vergelijkbaars te willen bereiken.

Klassiek in kleur

Ook in de moderne kunststromingen bleef klassieke muziek een grote rol spelen. De expressionistische kunstenaar Wassily Kandinsky vond zijn muze in het werk van de Oostenrijkse componist Arnold Schoenberg. In 1911 woonde hij een concert bij in München wat zijn visie op kunst voor altijd veranderde. De impact van het concert is onder meer duidelijk te zien in het werk ‘Impression III: Konzert’, dat een vertaling is van Schoenbergs ‘Drei Klavierstücke’. Het schilderij moet een impressie geven van een muziekuitvoering, waarbij de piano centraal staat.

De ideeën van Schoenberg over klassieke muziek vielen goed bij de Russische kunstenaar. In zijn werk legde Kadinsky veel verbanden met muzikale composities, waarbij hij probeerde geluid om te zetten in kleur en vormen. Zo vertegenwoordigde elke kleur een ander timbre (klankkleur) en rangschikte hij de namen van zijn schilderijen op dezelfde manier als componisten dat deden. Op die manier werden zijn kunstwerken de visuele equivalenten van klassieke composities!

Klassiek evenbeeld

Door de jaren heen werkte de inspiratie overigens ook de andere kant op. Verschillende grote componisten lieten zich bij het schrijven prikkelen door beroemde kunstwerken. Zo baseerde de Franse componist Henri Dutilleux zijn ‘Timbres, espace, mouvement, ou La Nuit étoilée’ op de Sterrennacht van Van Gogh.

Verder bestaat bijvoorbeeld de compositie ‘Trittico Botticelliano’ van de Italiaanse violist en componist Ottorino Respighi uit drie delen die direct te linken zijn aan beeldende kunst. Elk stuk is gebaseerd op een ander kunstwerk van de Renaissanceschilder Sandro Botticelli: ‘Primavera’, ‘De aanbidding der Wijzen’ en ‘De geboorte van Venus’.

Tot slot is het bekendste voorbeeld misschien wel de Hunnenschlacht van Franz Liszt, waarbij de componist teruggreep op het gelijknamige schilderij van Wilhelm von Kaulbach. Hierin staat de veldslag tussen de Romeinen en de Hunnen centraal, een strijd die ook in de muziek levendig uitgebeeld wordt.

Inspiratiebron

Van Gogh stond dus niet alleen toen hij zijn Zonnebloemen als een symfonie omschreef. Klassieke muziek heeft meerdere malen grote artiesten uit de schilderkunst geïnspireerd – én andersom. Benieuwd of je zelf ook de inspiratie voelt?