Wat maakt de Stradivarius zo uniek?

    Speciale lak, houtschimmel of ‘gewoon’ de genialiteit van zijn maker… Wat de Stadivarius ook zo uniek maakt, iets aan deze wereldberoemde viool zorgt ervoor dat mensen bereid zijn er miljoenen euro’s voor neer te leggen. De Stradivarius is onbetaalbaar, ongrijpbaar en omgeven door raadsels. En dat is precies wat ‘m zo gewild maakt. Maestro dook in de wereld van de ‘strads’ om een antwoord te vinden op het mysterie van deze eeuwenoude schat.

    Schaarste maakt duur. Dit geldt als geen ander voor de Stradivarius: het duurste exemplaar – The Lady Blunt – is in 2011 voor maar liefst 15.9 miljoen dollar geveild. En ondanks dat de ‘Messiah Stradivari’ nog niet in de verkoop is gegaan, wordt deze nu al op 20 miljoen dollar geschat. Geen verrassing als je bedenkt dat de bouwer, Antonio Stradivari (1644-1737) ‘slechts’ 1116 snaarinstrumenten produceerde, waarvan ongeveer 450 violen bewaard zijn gebleven. Het grootste deel hiervan staat in musea of is in het bezit van privé-verzamelaars. Er zijn maar enkele topmusici die het geluk hebben om op de onbetaalbare violen te mogen spelen. In bruikleen, dat wel. 

    Test je gehoor

    Hoewel de kenners weglopen met de instrumenten van de 17e eeuwe vioolbouwer, is het voor de gewone luisteraar vaak lastiger in te schatten wat deze 300 jaar oude violen zo subliem maakt. Is met het ‘blote oor’ eigenlijk wel te horen dat er op een Stradivarius wordt gespeeld – en niet op een andere viool van topkwaliteit?

    We nemen de proef op de som! In de onderstaande video is vioolspel te horen op een originele Stradivarius én op een exacte copy: 

    Hoor jij het verschil of kon je de twee violen niet van elkaar onderscheiden? Geen paniek. Verschillende onderzoekers hebben in blinde testen zowel een Stradivarius als een gloednieuwe viool aan musici laten horen. Daarbij kwam het verschillende keren voor dat de nieuwe viool als favoriet werd gekozen.

    Mysterie ontrafeld

    Hoewel kopieën het geluid van een originele Stradivarius tot in het kleinste detail kunnen imiteren, houden veel muziekliefhebbers vol dat de ervaring nooit hetzelfde is. Toch blijven ze het oneens over de vraag wát deze unieke klank veroorzaakt. Sommige onderzoekers leggen de verklaring bij het chemische conserveringsmiddel dat toentertijd werd gebruikt. Anderen wijzen op het vernis of roemen de vorm van de resonerende kast.

    De vorm van de Stradivarius speelde in ieder geval een belangrijke rol voor Antonio Stradivari zelf. Hij was niet snel tevreden over zijn werk, wat ervoor zorgde dat hij continu bezig was de vorm van zijn modellen aan te passen. Het resultaat was een vioolmodel met langere romp, dat leidde tot een warmere en dragender toon. 

    Een aantal jaar geleden onstond er echter een compleet nieuwe theorie. Italiaanse onderzoekers kwamen met een wel heel opmerkelijke verklaring. Het zijn de minuscule imperfecties van de Stradivarius die de viool zo bijzonder maken. Het viel hen op dat de violen kleine vormen van asymmetrie bevatten en dus expres imperfect zijn gemaakt. Juist deze imperfecties brengen een zogeheten ‘harmonic rejection’ tot stand: een effect waarbij de resonantie van het hout de ongewenste ruwe bijwerkingen van harmonie tegengaan. Bewuste imperfectie die heeft geleid tot de meest perfecte viool ‘ooit’… In het begin van de 18e eeuw brengt deze faam de vioolbouwer uit Cremona in ieder geval aan het hof van verschillende koningen en hooggeplaatsten: de Stradivarius is sindsdien niet meer weg te denken uit de klassieke muziekwereld.   

    Eeuwenoude hype

    Wat de uitleg ook is, Stradivari blijft hoe dan ook een van de meeste geïmiteerde vioolbouwers uit de geschiedenis. Inmiddels zijn er ontelbare kopieën gemaakt en deze ‘hype’ zal voorlopig nog wel even aanhouden. Tot slot wordt de waarde van deze viool niet alleen toegedicht aan het sublieme geluid, maar ook aan de historie: de Stradivarius is een stukje geschiedenis. Hooggeplaatste notabelen en historische figuren hebben de violen mogen bewonderen en de grootste musici hebben ze mogen bespelen. De Stradivarius is meer dan een instrument, het is bovenal een link naar het verleden.

    Heb je nog een oude viool op zolder liggen? De kans dat het om een echte Stradivarius gaat is wel heel klein. Hier een aantal tips om te bepalen wat jouw exemplaar waard is 😉.

    • De top van een echte Stradivarius herken je aan de nerven in het hout. Deze hebben verschillende breedtes en zijn dus niet perfect symmetrisch.
    • Let op de lak: goedkopere violen worden vaak voorzien van een hardere spirituslak met een kortere droogtijd. Bij de dure violen gebruikt is meestal een (zachtere) olielak gebruikt.
    • Is de toets niet van ebbenhout, maar van lichter hout? Dan heb je hoogstwaarschijnlijk een heel eenvoudige viool voor je liggen.
    • Als er een nieuwe hals op de viool zit, dan is de kans groot dat het om een authentieke oude viool gaat. Sinds 1800 hebben violen een veel langere hals. Oudere exemplaren kregen om deze reden vaak een upgrade.
    • Op authentieke violen vind je meestal een origineel label terug, dat de echtheid bewijst. Zo bevat een Stradivarius het label ‘Antonius Stradivarius Cremonensis Faciebat Anno …’, waarbij het productiejaartal uit één geprint en drie geschreven cijfers bestaat.
      Maar laat je ook niet te gemakkelijk misleiden door labels of certificaten, want een vervalsing is zo gemaakt!